Кыргыз Республикасы · Өмүр Баяны
Рахманкул
Кыргыздардын ханы · Хажы Рахманкул Кутлу
Памирдин акыркы ханы
1913 — 1990
«Бир сирек экеле мөөнөтү жетпей өлбөйт.»
— Кыргыз макал
Биринчи бөлүм
Тамыр
Roots & Lineage
Атасынын атасы
Кудаяр Ажы
Андижан · Алай · Ош · Нургаптын беги
Атасы
Жапаркул Миңбашы
Нургап · Ош · Памир — Нарын-Кол бий. 1905-жылы 16 жашында Москвага барган.
Өзү
Рахманкул Хан
Памир Кыргыздарынын акыркы ханы · 1913 — 1990
Рахманкул Хан Кыргыздын Тейит уруусунун Сары Тейит колунан чыккан. Алар Нургаптын (Мургаб) ээлери — «нурлуу тоодон күн чыккан жер» дегенди билдирет. Бул элдин уруксаты жок жер: -50 градуска чыдаган жалгыз халык.
Тамыр тереңдесе — дарак бийик өсөт.
Экинчи бөлүм
Хандык
The Khanate — Leadership & Governance
Рахманкул Хан 1942-жылы атасы Жапаркулдун каза болушунан кийин Аксакалдар Кеңеши тарабынан хан шайланды. Анын башкаруусу адилеттүүлүккө, билимге жана элдин болушуна негизделди.
АДИЛЕТ
Адилет
Justice
3 кадамдуу соттук тутум: Хан → Аксакалдар → Бийлер Кеңеши. 'Улуу Мажлис'те хандын өзү да чечимге баш иет. Бийлик — жоопкерчилик.
БИЛИМ
Билим
Education
Боз үйдөн мектеп куруп берди. Фарсча, Пуштунча, Ордуча жана Англисче тилдерин өздөштүрдү. Уулдары Малик (сүрөтчү) жана Акбар (мүсүнчү) искусствонун жолун тутушту.
ТИРИЧИЛИК
Тиричилик
Livelihood
15 000 як, 65 000 кой-эчки. Малдын бардык өнүмдөрү — жүн, сүт, эт — элге акысыз берилди. Кан эл менен бирге тирчиликтин оорусун тарткан.
Үчүнчү бөлүм
Жол
The Journey — 1905–1978
Жапаркул Миңбашынын Москвага биринчи сапарынан башталган тагдыр — Рахманкул Хандын өмүрүндө узун бир жолго айланды. Тоодон тоого, чек арадан чек арага — элин сактоо үчүн.
1905
Москва
Биринчи Сапар
The First Journey
Жапаркул Миңбашы 16 жашында Москвага барды. Орус чек ара сакчыларынан алтын медаль алды — Памирдеги Кыргыздардын алгачкы дипломатиялык байланышы.
1925
Нургап
Уулу Менен
Poison Attempt
Советтер уулоо аракетин жасады. Жаш Рахманкул катыкты колдонуп уулуусун чыгарды. Бул окуя Советтердин Памир Кыргыздарына карата жасаган алгачкы мажбурлоо аракеттеринен бири болду.
1942
Памир
Хан
Becoming Khan
Атасы Жапаркулдун дүйнөдөн өтүүсүнөн кийин Аксакалдар Кеңеши Рахманкулду хан шайлады. 29 жашындагы жаш кан элин бириктирүүнүн жүгүн мойнуна алды.
1950
Памир
National Geographic
World Recognition
Америкалык журналисттер Фрэнк жана Жан Шор Памирге саякат кылып, Рахманкул Ханды дүйнөгө тааныштырды: 'туура чечим чыгарган, асыл жетекчи.' Алар өз коопсуздуктарын коркунучка салышты.
1978
Пакистан
Акыркы Жол
The Final Exodus
Саур революциясы — Советтердин таасири күчөдү. Рахманкул Хан элин ээрчитип Пакистанга качты. Гилгит өрөөнүнүн ысык жана нымдуу климатына чыдай алышпай, 1 айдын ичинде 170 адам мерт болду.
«Эл менен бирге болсо —
хан да бар, жер да бар.»
— Кыргыз макал
Төртүнчү бөлүм
Жаңы Жер
New Land — A Home Rebuilt
1978 — 1982
Пакистан
Гилгит Өрөөнү
Pakistan — Gilgit Valley
Ысык жана нымдуу климат Памир Кыргыздарына өлүм алып келди. 1 айда 170 адам колерадан мерт болду. Хан: 'Бул жер бизге жарабайт' — жаңы мекен издөө башталды.
АЛЯСКА → АНКАРА → АДАНА
1982
Түркия
The Chosen Homeland
АКШнын Аляска сунушу четке кагылды. 'Тукумдаш жер' Түркияга арыз берилди. 1982-жылы 293 үй-бүлө (1138 киши) аба жолу менен Аданага жеткирилди.
ВАН КӨЛҮ · ЭРЧИШ
Улупамир
Улупамир
Ulupamir — Forever Home
Ван Көлүнүн жагасы — Алтындере чарбасы жанына жайгашышты. Кыргыздар айылга өз аттарын коюшту: Улупамир. Маданият жашап, тил сакталып, тукум улана берет.
Бешинчи бөлүм
Мурас
Рахманкул Хан 1990-жылы 6-августта дүйнөдөн өттү. Советтик тарых аны «Баасмачы» же «Рахманкул Корбашы» деп атамакчы болду — бирок чындык башкача. Француз түркологу Реми Дор аны «кут ээси» — харизматикалык жетекчи деп баалады.
1950-жылы Фрэнк жана Жан Шор (National Geographic) өздөрүнүн коопсуздуктарын коркунучка салып, Рахманкул Ханды дүйнөгө тааныштырды: «туура чечим чыгарган, асыл жетекчи.»
Кутлу — анын акыркы сойу. Улупамир Ван Көлүнүн жагасында тура берет. Кыргыз тили, шырдак, дастаркан — бардыгы жашап жатат.
«Бир сирек экеле мөөнөтү жетпей өлбөйт.»
РАХМАНКУЛ ХАН · 1913 – 1990